अहिंसा : मानव चेतनाको अनुपम प्रेरणा र विश्वकल्याणको आधार

वैदिक दर्शनको करुणा, बुद्धको मैत्री र महात्मा गान्धीको सत्याग्रहबाट २१औँ शताब्दीका लागि शान्ति, सहअस्तित्व र मानवताको सन्देश सहितको विमर्श।

• गणेश जोशी

प्रस्तावना : शक्ति प्रदर्शन होइन, चेतनाको उच्चतम अभिव्यक्ति

मानव सभ्यताको इतिहासमा शक्ति, सामर्थ्य र विजयका अनेकौँ कथा छन्। तर मानवताको वास्तविक उचाइ हतियारको सामर्थ्यमा होइन, हिंसालाई त्यागेर प्रेम, करुणा, सहिष्णुता र सहअस्तित्वलाई आत्मसात् गर्ने चेतनामा निहित छ।

अरूलाई पराजित गर्नु सामर्थ्य हुन सक्छ, तर आफ्नो क्रोध, अहंकार, प्रतिशोध र हिंसात्मक प्रवृत्तिमाथि विजय प्राप्त गर्नु मानव चेतनाको उच्चतम उपलब्धि हो।

अहिंसा केवल हिंसा नगर्नु होइन यो अरूको अस्तित्व, सम्मान, स्वतन्त्रता र जीवनप्रतिको संवेदनशील स्वीकारोक्ति हो। यो मानिसलाई मानिससँग, मानवतालाई प्रकृतिसँग र व्यक्तिगत चेतनालाई विश्वकल्याणसँग जोड्ने जीवनदर्शन हो।

प्रत्येक वर्ष अक्टोबर २ मा मनाइने अन्तर्राष्ट्रिय अहिंसा दिवसले यही शाश्वत मानवीय मूल्यलाई स्मरण गराउँछ। यो दिवस महात्मा गान्धीको जन्मजयन्तीका अवसरमा मनाइन्छ।

संयुक्त राष्ट्रसङ्घको महासभाले सन् २००७ मा प्रस्ताव नम्बर A/RES/61/271 पारित गरी अक्टोबर २ लाई अन्तर्राष्ट्रिय अहिंसा दिवसका रूपमा स्थापित गरेको हो।

यसको उद्देश्य शिक्षा र जनचेतनामार्फत अहिंसाको सन्देश प्रवाह गर्दै शान्ति, सहिष्णुता, समझदारी र अहिंसाको संस्कृतिलाई प्रवर्द्धन गर्नु हो।

आज विश्व विज्ञान, प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता र आर्थिक विकासमा अभूतपूर्व उचाइतर्फ अघि बढिरहेको छ। तर यही समयमा युद्ध, आतंक, घृणा, सामाजिक विभाजन, घरेलु हिंसा, लैङ्गिक विभेद, धार्मिक असहिष्णुता, साइबर दुर्व्यवहार र प्रकृतिमाथिको निर्मम दोहनले मानव सभ्यताको भविष्यलाई चुनौती दिइरहेका छन्।

यस्तो अवस्थामा अहिंसा दिवस केवल स्मरणको दिन होइन, मानव चेतनाको पुनर्जागरण र सभ्यताको दिशाबोध गर्ने अवसर हो।

१. वैदिक दर्शनमा अहिंसा : धर्म, करुणा र जीवनको सम्मान

अहिंसाको अवधारणा कुनै एक व्यक्ति, धर्म वा ऐतिहासिक कालखण्डको सिर्जना होइन। यो मानव सभ्यताका विभिन्न आध्यात्मिक तथा नैतिक परम्परामा विकसित भएको सार्वभौम जीवनमूल्य हो।

भारतीय वैदिक तथा सनातन दर्शनमा अहिंसालाई धर्म, आत्मसंयम, करुणा र आत्मिक शुद्धिसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ।

यजुर्वेदको शान्तिपाठमा सम्पूर्ण अस्तित्वमा शान्तिको कामना गरिएको छ: ‘ॐ द्यौः शान्तिरन्तरिक्षं शान्तिः, पृथिवी शान्तिरापः शान्तिः…’

अर्थात् आकाशमा शान्ति होस्, अन्तरिक्षमा शान्ति होस्, पृथ्वीमा शान्ति होस्, जलमा शान्ति होस् र समग्र अस्तित्वमा शान्ति व्याप्त होस्।

यो प्रार्थना केवल व्यक्तिगत सुख वा कुनै एउटा समुदायको हितमा सीमित छैन। यसले प्रकृति, पर्यावरण र सम्पूर्ण सृष्टिको सन्तुलन तथा कल्याणको परिकल्पना गर्छ।

महाभारतको अनुशासन पर्वमा उल्लिखित प्रसिद्ध उक्ति:
‘अहिंसा परमो धर्मः’ अर्थात् अहिंसा सर्वोच्च धर्म हो।
यसले हिंसाको परित्यागलाई नैतिक जीवनको उच्च आदर्शका रूपमा स्थापित गर्छ।

भगवद्गीताको सोह्रौँ अध्यायमा भगवान् श्रीकृष्णले अहिंसा, सत्य, अक्रोध, दया, क्षमा र मार्दवलाई दैवी सम्पत्तिका रूपमा वर्णन गर्नुभएको छ। यी गुणहरू मानिसको बाह्य आचरण मात्र होइन, उसको आन्तरिक चेतना र चरित्र निर्माणका आधार हुन्।

वैदिक चिन्तनमा मानव जीवनलाई व्यापक अस्तित्वको एउटा अंशका रूपमा बुझिन्छ। त्यसैले अरूको पीडा, प्रकृतिको विनाश वा जीवप्रतिको क्रूरता अन्ततः जीवनको समग्र सन्तुलनमाथिको आघात हो।

‘सर्वे भवन्तु सुखिनः, सर्वे सन्तु निरामयाः’ भन्ने मंगलकामनाले सबै सुखी होऊन्, सबै निरोगी होऊन् भन्ने सार्वभौम मानवीय आकाङ्क्षा व्यक्त गर्छ।

यस दृष्टिमा अहिंसा निष्क्रियता होइन, अरूको दुःख कम गर्न सक्रिय हुने नैतिक प्रतिबद्धता हो। अन्यायको समर्थन नगर्नु, कमजोरको संरक्षण गर्नु, सत्यको पक्षमा उभिनु र प्रतिशोधको सट्टा न्यायपूर्ण समाधान खोज्नु पनि अहिंसाकै व्यावहारिक अभिव्यक्ति हुन्।

२. बुद्ध दर्शन : करुणा, मैत्री र विश्वकल्याणको चेतना

अहिंसाको दार्शनिक र व्यावहारिक विकासमा गौतम बुद्धको योगदान अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। नेपालको लुम्बिनीमा जन्मिएका सिद्धार्थ गौतमले मानव दुःखको कारण, त्यसको निवारण र शान्तिमय जीवनको मार्गबारे गहन चिन्तन प्रस्तुत गर्नुभयो।

बुद्ध दर्शनले हिंसाको जरो बाह्य परिस्थितिमा मात्र होइन, मानिसभित्र रहेका लोभ, द्वेष र मोहमा पनि खोज्छ। जब मनमा द्वेष हुन्छ, त्यसको अभिव्यक्ति वाणी र व्यवहारमा हिंसाका रूपमा देखिन सक्छ। त्यसैले बुद्धले बाह्य आचरणको सुधारसँगै चित्तको शुद्धिलाई महत्त्व दिनुभयो।

बौद्ध पञ्चशीलको पहिलो शील हो—प्राणी हिंसाबाट विरत रहनु। यसको मूल आशय जीवनको सम्मान गर्नु, अनावश्यक पीडा नदिनु र करुणापूर्ण व्यवहार गर्नु हो।

धम्मपदको प्रसिद्ध सन्देश छ: ‘न हि वेरेन वेरानि सम्मन्तीध कुदाचनं।’

अर्थात् यस संसारमा वैरले वैर कहिल्यै शान्त हुँदैन; अवैर अर्थात् मैत्री र प्रेमबाट मात्र वैर शान्त हुन्छ।

यो सन्देश आजको विश्वका लागि झनै सान्दर्भिक छ। युद्धको जवाफ अर्को युद्ध, घृणाको जवाफ अर्को घृणा र प्रतिशोधको जवाफ अर्को प्रतिशोधले दिँदा हिंसाको चक्र निरन्तर विस्तार हुन्छ। त्यसलाई तोड्ने आधार संवाद, न्याय, क्षमा र करुणा हो।

बुद्धले प्रतिपादन गर्नुभएको मैत्रीभावनामा सबै प्राणीप्रति सुखको कामना गरिन्छ। कसैप्रति द्वेष नराख्ने, कसैलाई दुःख नचाहने र सबैको कल्याणको भावना राख्ने यो अभ्यास व्यक्तिगत मानसिक शान्तिबाट सामाजिक सद्भाव हुँदै विश्वशान्तिसम्म पुग्ने मार्ग हो।

बौद्ध दर्शनको विश्वकल्याणकारी दृष्टि केवल मानिसमा सीमित छैन। सम्पूर्ण प्राणीप्रति मैत्री, करुणा, मुदिता र उपेक्षाको भाव विकास गर्नु यसको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।

नेपालका लागि बुद्ध दर्शन केवल ऐतिहासिक गौरवको विषय मात्र होइन, राष्ट्रिय पहिचान, सांस्कृतिक सम्पदा र विश्वसमुदायसँग शान्तिको सन्देश बाँड्ने अवसर पनि हो।

लुम्बिनीको जन्मभूमिबाट विश्वलाई दिन सकिने सन्देश स्पष्ट छ—मानवताको भविष्य घृणाको विस्तारमा होइन, करुणाको विस्तारमा सुरक्षित छ।

३. महात्मा गान्धी : सत्य, अहिंसा र परिवर्तनको नैतिक शक्ति

अक्टोबर २ महात्मा मोहनदास करमचन्द गान्धीको जन्मदिन हो। उहाँले अहिंसालाई व्यक्तिगत नैतिक आदर्शबाट सामाजिक र राजनीतिक परिवर्तनको प्रभावकारी सिद्धान्तका रूपमा विकसित गर्नुभयो।

गान्धीका लागि सत्य र अहिंसा एकअर्काका पूरक थिए। उहाँको विचारमा साध्य जति पवित्र भए पनि त्यसलाई प्राप्त गर्ने साधन पनि नैतिक हुनुपर्छ। हिंसात्मक माध्यमबाट स्थायी शान्ति र न्यायपूर्ण समाज निर्माण गर्न सकिँदैन।

गान्धीको सत्याग्रहको मूल मर्म अन्यायको अगाडि आत्मसमर्पण गर्नु होइन, अन्यायको प्रतिरोध गर्दा पनि प्रतिपक्षप्रति घृणा र हिंसालाई अस्वीकार गर्नु हो।

सन् १९३० को दाण्डी मार्च तथा औपनिवेशिक शासनविरुद्धका अहिंसात्मक आन्दोलनहरूले नागरिक अवज्ञा, जनसहभागिता र नैतिक प्रतिरोधको महत्त्वलाई विश्वसामु प्रस्तुत गरे।

गान्धीको आन्दोलनले पछि विश्वका विभिन्न नागरिक अधिकार र सामाजिक न्यायका अभियानहरूलाई समेत प्रेरित गर्‍यो।

गान्धीवादी अहिंसाका केही आधारभूत पक्ष छन्:

० सत्य: व्यक्तिगत तथा सार्वजनिक जीवनमा सत्यनिष्ठा।
० अहिंसा: विचार, वाणी र कर्मबाट हिंसाको परित्याग।
० सत्याग्रह: अन्यायविरुद्ध नैतिक साहसका साथ अहिंसात्मक प्रतिरोध।
० आत्मसंयम: क्रोध, लोभ, अहंकार र प्रतिशोधमाथि नियन्त्रण।
० सर्वोदय: समाजका सबै वर्ग र समुदायको कल्याण।
० साधनको पवित्रता: न्यायपूर्ण उद्देश्य प्राप्तिका लागि न्यायपूर्ण माध्यमको प्रयोग।

गान्धीको विचारले एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठाउँछ—के हामीले चाहेको समाज र हामीले अपनाएको व्यवहारबीच समानता छ?

यदि हामी शान्त समाज चाहन्छौँ भने हाम्रो भाषा, व्यवहार, नेतृत्व र निर्णय प्रक्रियामा पनि शान्तिको प्रतिबिम्ब देखिनुपर्छ। यदि हामी न्याय चाहन्छौँ भने अरूको अधिकार र मर्यादाको सम्मान गर्नुपर्छ।

यस अर्थमा अहिंसा कमजोरी होइन, आत्मबल हो। यो डरका कारण चुप लाग्नु होइन, विवेकका आधारमा बोल्नु हो। यो अन्याय सहनु होइन, अन्यायको प्रतिरोधलाई मानवतासम्मत बनाउनु हो।

४. २१औँ शताब्दीमा अहिंसा : आधुनिक सभ्यताको अपरिहार्य आवश्यकता

आजको विश्वमा हिंसाको स्वरूप परम्परागत युद्ध र शारीरिक आक्रमणमा मात्र सीमित छैन। हिंसा विभिन्न सूक्ष्म, संरचनात्मक र प्रविधिजन्य स्वरूपमा फैलिरहेको छ।

युद्ध र भू-राजनीतिक द्वन्द्व

आधुनिक हतियार, आणविक जोखिम र सैन्य प्रतिस्पर्धाले मानव सभ्यताको अस्तित्वमाथि नै प्रश्न उठाउन सक्छन्। युद्धमा प्रत्यक्ष संलग्न पक्ष मात्र होइन, बालबालिका, महिला, वृद्धवृद्धा र सर्वसाधारण नागरिकले पनि असमान पीडा भोग्छन्।

अहिंसाको सन्देशले राष्ट्रहरूलाई संवाद, कूटनीति, मध्यस्थता, अन्तर्राष्ट्रिय कानुन र शान्तिपूर्ण सहकार्यको बाटो रोज्न प्रेरित गर्छ।

सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल हिंसा

डिजिटल प्रविधिले अभिव्यक्ति र सूचना प्रवाहलाई सहज बनाएको छ। तर अपमान, चरित्रहत्या, गलत सूचना, घृणात्मक अभिव्यक्ति र साइबर दुर्व्यवहारले नयाँ प्रकारको सामाजिक हिंसा जन्माइरहेका छन्।

कसैलाई शारीरिक चोट नपुर्‍याए पनि शब्दले गहिरो मानसिक पीडा दिन सक्छ। त्यसैले डिजिटल युगको अहिंसा भनेको जिम्मेवार अभिव्यक्ति, तथ्यमा आधारित संवाद र अरूको सम्मान हो।

घरेलु तथा लैङ्गिक हिंसा

परिवारलाई प्रेम, सुरक्षा र संस्कारको पहिलो पाठशाला मानिन्छ। तर यही स्थानमा अपमान, दुर्व्यवहार, भेदभाव वा हिंसा हुनु मानवताको आधारभूत मूल्यविरुद्ध हो।

महिला, बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक तथा कमजोर अवस्थाका व्यक्तिको सम्मान र सुरक्षालाई अहिंसाको व्यावहारिक मापदण्ड बनाउन आवश्यक छ।

प्रकृतिमाथिको हिंसा

वन विनाश, जलस्रोतको प्रदूषण, जैविक विविधताको क्षय र अनियन्त्रित उपभोगले प्रकृतिको सन्तुलन बिगारिरहेका छन्।

मानव र प्रकृति परस्पर निर्भर छन्। त्यसैले पर्यावरण संरक्षण, दिगो विकास, प्राकृतिक स्रोतको विवेकपूर्ण उपयोग र भावी पुस्ताप्रतिको उत्तरदायित्व पनि आधुनिक अहिंसाका महत्त्वपूर्ण आयाम हुन्।

५. नेपालको सन्दर्भ : शान्ति, सहअस्तित्व र संस्कारको पुनर्जागरण

नेपाल विविध जातजाति, भाषा, धर्म, संस्कृति र परम्पराले समृद्ध राष्ट्र हो। यहाँको सामाजिक संरचनामा सहिष्णुता, पारस्परिक सहयोग, अतिथि सत्कार, करुणा र सामुदायिक सहकार्यका अनेकौँ उदाहरण पाइन्छन्।

वैदिक तथा सनातन परम्पराको शान्ति चिन्तन र बुद्धको करुणामय दर्शन दुवै नेपाली सांस्कृतिक चेतनाका महत्त्वपूर्ण सम्पदा हुन्।

तर सांस्कृतिक गौरवको चर्चा मात्र पर्याप्त हुँदैन। त्यसलाई व्यवहारमा उतार्नु अझ आवश्यक छ।

नेपालमा सामाजिक विभेद, जातीय तथा लैङ्गिक असमानता, घरेलु हिंसा, राजनीतिक तथा सामाजिक ध्रुवीकरण, सार्वजनिक संवादमा असहिष्णुता र डिजिटल माध्यमबाट हुने अपमानजस्ता चुनौतीहरूलाई सम्बोधन गर्न अहिंसाको संस्कारलाई व्यवहारमा स्थापित गर्नुपर्छ।

अहिंसा दिवसले हामीलाई तीन तहमा आत्मसमीक्षा गर्न प्रेरित गर्छ।

व्यक्तिगत तहमा: के हामी आफ्ना विचार र व्यवहारमा संयमित छौँ? असहमति हुँदा पनि अरूको सम्मान गर्न सक्छौँ?

पारिवारिक तथा सामाजिक तहमा: के हाम्रो परिवार र समुदाय प्रेम, संवाद, समानता र पारस्परिक सम्मानमा आधारित छन्?

राष्ट्रिय तहमा: के हाम्रो सार्वजनिक बहस, राजनीतिक प्रतिस्पर्धा, प्रशासनिक व्यवहार र सामाजिक सम्बन्धमा असहिष्णुताको सट्टा विवेकपूर्ण संवादलाई स्थान दिइएको छ?

लोकतान्त्रिक समाजमा विचारको विविधता स्वाभाविक हो। असहमति आफैँमा हिंसा होइन। तर असहमतिलाई घृणा, अपमान र प्रतिशोधमा रूपान्तरण गर्नु सामाजिक सद्भावका लागि चुनौती हो।

नेपालले आफ्नो सांस्कृतिक सम्पदा, लोकतान्त्रिक मूल्य र शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वको अभ्यासलाई जोड्दै अहिंसालाई नागरिक संस्कारका रूपमा विकास गर्न सक्छ।

६. अहिंसाको संस्कार : परिवार र विद्यालयबाट विश्वकल्याणसम्म

मानिस जन्मँदै करुणा, सहिष्णुता र विवेकको पूर्ण अभ्यासकर्ता हुँदैन। यी गुणहरू परिवार, विद्यालय, समाज र जीवनका अनुभवबाट विकास हुन्छन्।

त्यसैले अहिंसाको वास्तविक अभियान बाल्यकालदेखि सुरु हुनुपर्छ।

परिवारमा बालबालिकालाई डर र दण्डबाट होइन, प्रेम, संवाद, उदाहरण र सकारात्मक अनुशासनबाट सिकाउनुपर्छ। अभिभावकले आफ्ना व्यवहारबाट क्रोध नियन्त्रण, अरूको सम्मान र समस्याको शान्तिपूर्ण समाधान सिकाउन सक्छन्।

विद्यालयले पाठ्यपुस्तकको ज्ञानसँगै जीवनोपयोगी मूल्य र सामाजिक भावनात्मक सीप विकास गर्नुपर्छ। विद्यार्थीलाई असहमति व्यक्त गर्ने सभ्य भाषा, सहकार्य, सहानुभूति, द्वन्द्व समाधान र जिम्मेवार डिजिटल व्यवहार सिकाउनु आजको शिक्षाको महत्त्वपूर्ण दायित्व हो।

शिक्षाको उद्देश्य केवल दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्नु होइन; विवेकशील, संवेदनशील, जिम्मेवार र मानवीय चरित्र भएका नागरिक निर्माण गर्नु पनि हो।

यस सन्दर्भमा चैतन्यको शैक्षिक चिन्तनमा अभिव्यक्त ‘ज्ञान, संस्कार, क्षमता र चेतना’ को समन्वयलाई अहिंसाको संस्कारसँग जोडेर बुझ्न सकिन्छ।

ज्ञानले सही र गलत छुट्याउन मद्दत गर्छ। संस्कारले सही व्यवहारको आधार दिन्छ। क्षमताले सकारात्मक परिवर्तन सम्भव बनाउँछ। चेतनाले आफू र अरूको अस्तित्वबीचको सम्बन्ध बोध गराउँछ।

जब शिक्षा यी चार पक्षको समन्वयमा अघि बढ्छ, तब विद्यालय केवल परीक्षा उत्तीर्ण गर्ने केन्द्र नभई शान्त, न्यायपूर्ण र मानवीय समाज निर्माणको आधार बन्न सक्छ।

७. अहिंसा र विश्वकल्याण : वसुधैव कुटुम्बकम्को व्यावहारिक अर्थ

“वसुधैव कुटुम्बकम्” अर्थात् सम्पूर्ण पृथ्वी एउटै परिवार हो भन्ने विचारले मानवताको सीमालाई राष्ट्रियता, भाषा, धर्म र भूगोलभन्दा व्यापक बनाउँछ।

यसको अर्थ सबैको विचार एउटै हुनुपर्छ भन्ने होइन। यसको अर्थ भिन्नताका बीच पनि साझा मानवता पहिचान गर्न सक्नु हो।

बुद्धको मैत्री, वैदिक शान्ति चिन्तन र गान्धीको सर्वोदयलाई एकसाथ हेर्दा विश्वकल्याणका केही साझा आधार देखिन्छन्—जीवनको सम्मान, करुणा, सत्य, न्याय, सहअस्तित्व र साझा उत्तरदायित्व।

विश्वकल्याणको परिकल्पना केवल युद्ध नहुनुमा सीमित छैन। भोक, गरिबी, विभेद, अशिक्षा, शोषण र पर्यावरणीय संकटबाट मुक्त सम्मानपूर्ण जीवनको अवसर उपलब्ध हुनु पनि शान्तिको अभिन्न पक्ष हो।

यसैले अहिंसा र विकास परस्पर विरोधी होइनन्। न्यायपूर्ण विकास, समावेशी अवसर, मानव अधिकारको सम्मान र वातावरणीय सन्तुलनले शान्तिको आधार बलियो बनाउँछन्।

आजको विश्वलाई केवल प्राविधिक रूपमा सक्षम मानिस होइन, नैतिक रूपमा जिम्मेवार मानव चेतना पनि आवश्यक छ।

कृत्रिम बुद्धिमत्ताले सूचना विश्लेषण गर्न सक्छ, तर त्यसको प्रयोग कुन मानवीय उद्देश्यका लागि गर्ने भन्ने निर्णयमा नैतिक विवेक आवश्यक हुन्छ।

विज्ञानले शक्तिशाली साधन उपलब्ध गराउन सक्छ, तर त्यसको उपयोग मानवता र प्रकृतिको हितमा हुनुपर्छ भन्ने चेतना शिक्षा, दर्शन र संस्कारबाट विकसित हुन्छ।

त्यसैले २१औँ शताब्दीको अहिंसा विज्ञान र अध्यात्म, ज्ञान र विवेक, अधिकार र कर्तव्य तथा व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र सामूहिक उत्तरदायित्वबीच सन्तुलन खोज्ने जीवनदृष्टि पनि हो।

८. दिवसको सन्देश : स्मरणबाट संकल्प र संकल्पबाट व्यवहार

अहिंसा दिवस मनाउनुको वास्तविक सार कुनै औपचारिक कार्यक्रम, भाषण वा शुभकामनामा मात्र सीमित हुनुहुँदैन। यसको महत्त्व हाम्रो दैनिक जीवनमा हुने परिवर्तनबाट मापन हुनुपर्छ।

आजको दिन हामीले केही सरल तर गहन संकल्प गर्न सक्छौँ—

० क्रोधको क्षणमा प्रतिक्रिया दिनुअघि विवेक प्रयोग गर्ने।
० असहमतिलाई अपमान होइन, संवादको अवसर बनाउने।
० परिवार र समाजमा हिंसा, विभेद र दुर्व्यवहारको विरोध गर्ने।
० सामाजिक सञ्जालमा सत्य, मर्यादा र जिम्मेवारी कायम गर्ने।
० बालबालिकामा करुणा, सहिष्णुता र सहकार्यको संस्कार विकास गर्ने।
० प्रकृति र सम्पूर्ण जीवप्रति संवेदनशील व्यवहार गर्ने।
० अन्यायको प्रतिरोध गर्दा पनि सत्य, न्याय र अहिंसाको मार्ग नत्याग्ने।

यी संकल्प व्यक्तिगत देखिए पनि यिनको सामूहिक प्रभाव समाज र राष्ट्रको चरित्र निर्माणमा पर्छ।

अहिंसा कुनै एक दिनको अभ्यास होइन; यो जीवनभरको साधना हो। यो कुनै एक राष्ट्र, धर्म वा समुदायको सम्पत्ति होइन; सम्पूर्ण मानवताको साझा नैतिक धरोहर हो।

उपसंहार : मानवताको भविष्य करुणाको चेतनामा

मानव सभ्यताले धेरै कुरा सिकेको छ—प्रकृतिका रहस्य बुझ्न, अन्तरिक्षमा पुग्न, रोगको उपचार गर्न, सञ्चारलाई तीव्र बनाउन र उत्पादन क्षमता विस्तार गर्न।

तर यी सबै उपलब्धिको अन्तिम उद्देश्य मानव जीवनलाई अझ सुरक्षित, सम्मानपूर्ण, न्यायपूर्ण र सुखी बनाउनु हो।

यदि विकाससँगै हिंसा, घृणा, असहिष्णुता र विनाश बढिरहन्छ भने सभ्यताको बाह्य प्रगति र आन्तरिक चेतनाबीच गम्भीर असन्तुलन रहिरहन्छ।

वैदिक दर्शनले अहिंसालाई धर्म र शान्तिको आधारका रूपमा स्मरण गराउँछ। बुद्ध दर्शनले मैत्री र करुणाबाट द्वेषको अन्त्य सम्भव हुने मार्ग देखाउँछ। महात्मा गान्धीले सत्य र अहिंसालाई सामाजिक परिवर्तनको नैतिक शक्तिका रूपमा प्रस्तुत गर्नुभयो।

यी तीनै चिन्तनको साझा सन्देश हो: मानवताको वास्तविक विजय अरूलाई नष्ट गर्नुमा होइन, हिंसात्मक प्रवृत्तिलाई रूपान्तरण गर्नुमा छ।

अहिंसा नै मानव चेतनाको अनुपम प्रेरणा हो। यो कमजोरीको प्रतीक होइन, आत्मबलको परिचय हो। यो मौनता होइन, न्यायपूर्ण र विवेकशील आवाज हो। यो केवल युद्धको अनुपस्थिति होइन, प्रेम, सम्मान, न्याय र सहअस्तित्वको उपस्थिति हो।

अक्टोबर २ को अन्तर्राष्ट्रिय अहिंसा दिवसले हामी सबैलाई यही प्रश्न सोधिरहेको छ—हामी कस्तो संसार निर्माण गर्न चाहन्छौँ, र त्यसका लागि आज आफ्नो विचार, वाणी र व्यवहारमा के परिवर्तन गर्न तयार छौँ?

आउनुहोस्, अहिंसालाई विचारबाट व्यवहारमा, आदर्शबाट संस्कारमा र व्यक्तिगत चेतनाबाट सामूहिक जीवनमा रूपान्तरण गरौँ।

हिंसाबाट होइन, विवेकबाट; घृणाबाट होइन, करुणाबाट; प्रतिशोधबाट होइन, न्याय र संवादबाट मानवताको भविष्य निर्माण गरौँ।

अहिंसाको संस्कार : शान्तिको आधार।
करुणाको चेतना : विश्वकल्याणको मार्ग।

अन्तर्राष्ट्रिय अहिंसा दिवसको हार्दिक शुभकामना!

गणेश जोशी