० गणेश जोशी
‘गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुः गुरुर्देवो महेश्वरः। गुरुर्साक्षात् परं ब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः॥’
मानव सभ्यताको विकासको इतिहास हेर्दा एउटा तथ्य स्पष्ट देखिन्छ: सभ्यता ज्ञानले अगाडि बढ्छ र ज्ञान गुरुको माध्यमबाट पुस्तान्तरण हुन्छ। मानिसलाई केवल साक्षर बनाउने होइन, जीवनको उद्देश्य, मूल्य, नैतिकता र जिम्मेवारीको बोध गराउने व्यक्तित्व नै गुरु हुन्। त्यसैले भारतीय वैदिक परम्पराले गुरुको स्थानलाई अत्यन्त उच्च मानेको छ। यही गुरु-परम्पराप्रति श्रद्धा, सम्मान र कृतज्ञता व्यक्त गर्ने महान् सांस्कृतिक पर्व हो गुरु पूर्णिमा।
आषाढ शुक्ल पूर्णिमाका दिन मनाइने गुरु पूर्णिमा व्यास पूर्णिमाका नामले पनि परिचित छ। यस दिन वेद, पुराण, महाभारत तथा ब्रह्मसूत्रका सम्पादक एवं रचयिता महर्षि वेदव्यासको जन्मजयन्ती मनाइन्छ। वेदव्यासले वैदिक ज्ञानलाई व्यवस्थित गर्दै मानव समाजका लागि ज्ञानको अमूल्य निधि सुम्पनुभएको थियो। त्यसैले उहाँलाई आदिगुरुका रूपमा स्मरण गरिन्छ। तर गुरु पूर्णिमाको अर्थ कुनै एक व्यक्तिको स्मरणमा मात्र सीमित छैनस यो ज्ञान, गुरु-शिष्य परम्परा र मानवीय सभ्यताको आधारभूत मूल्यप्रति सामूहिक सम्मान व्यक्त गर्ने अवसर हो।
वैदिक दर्शनमा गुरु अन्धकारबाट उज्यालोतर्फ लैजाने शक्तिका रूपमा व्याख्या गरिएका छन्। संस्कृतमा ‘गु’ को अर्थ अन्धकार र ‘रु’ को अर्थ त्यसलाई हटाउने शक्ति हो। यस अर्थमा गुरु त्यो चेतनाशक्ति हुन्, जसले अज्ञान, भ्रम र अहङ्कारलाई हटाई विवेक, सत्य र आत्मबोधको मार्ग देखाउँछन्। उपनिषद्हरूमा गुरु बिना आत्मज्ञान प्राप्त गर्न कठिन हुने कुरा उल्लेख गरिएको पाइन्छ। गुरुकुलीय शिक्षापद्धतिले केवल पाठ्यज्ञान होइन, चरित्र निर्माण, अनुशासन, श्रम, सेवा, आत्मसंयम र सामाजिक उत्तरदायित्वलाई पनि शिक्षाको अभिन्न अंग बनाएको थियो। यही कारण गुरु पूर्णिमा शिक्षाको मात्र होइन, संस्कारको पनि पर्व हो।
आध्यात्मिक दृष्टिले गुरु पूर्णिमा आत्मशुद्धि र आत्मजागरणको दिन हो। गुरुले शिष्यलाई बाह्य संसारको जानकारी मात्र दिँदैनन्स उनी आफ्नै अन्तर्मनसँग परिचित गराउँछन्। जीवनका कठिन मोडहरूमा सही निर्णय गर्ने विवेक, दुःखमा धैर्य, सफलतामा विनम्रता र असफलतामा पुनः उठ्ने साहस गुरुबाट नै सिकिन्छ। आध्यात्मिक यात्रामा गुरु दीपस्तम्भ हुन्, जसको प्रकाशले जीवनको गन्तव्य स्पष्ट बनाइदिन्छ। त्यसैले गुरु पूर्णिमा श्रद्धा व्यक्त गर्ने मात्र दिन होइन, आत्ममूल्यांकन गर्दै आफूलाई अझ परिष्कृत बनाउने अवसर पनि हो।
दार्शनिक दृष्टिले गुरु पूर्णिमाले ज्ञानको उद्देश्यबारे गहिरो सन्देश दिन्छ। शिक्षा केवल सूचना सङ्कलन होइनस सत्यको खोज, विवेकको विकास र नैतिक चेतनाको विस्तार हो। गुरुले विद्यार्थीलाई उत्तर कण्ठ गराउनुभन्दा प्रश्न गर्न, तर्क गर्न, अनुसन्धान गर्न र सत्यको खोजी गर्न प्रेरित गर्छन्। यही आलोचनात्मक चेतनाले व्यक्तिलाई स्वतन्त्र, जिम्मेवार र सृजनशील बनाउँछ। आधुनिक विश्वमा सूचना सजिलै उपलब्ध भए पनि विवेकपूर्ण निर्णय गर्ने क्षमता भने गुरुको मार्गदर्शनबाट मात्र विकसित हुन्छ।
विज्ञानले पनि गुरुको भूमिकालाई पुष्टि गरेको छ। आधुनिक शिक्षाशास्त्र, मनोविज्ञान र स्नायुविज्ञानका अनुसन्धानहरूले सिकाइ प्रक्रियामा शिक्षकको प्रेरणा, सकारात्मक सम्बन्ध र निरन्तर मार्गदर्शनले विद्यार्थीको बौद्धिक, भावनात्मक तथा सामाजिक विकासमा उल्लेखनीय प्रभाव पार्ने देखाएका छन्।
विज्ञानले पनि गुरुको भूमिकालाई पुष्टि गरेको छ। आधुनिक शिक्षाशास्त्र, मनोविज्ञान र स्नायुविज्ञानका अनुसन्धानहरूले सिकाइ प्रक्रियामा शिक्षकको प्रेरणा, सकारात्मक सम्बन्ध र निरन्तर मार्गदर्शनले विद्यार्थीको बौद्धिक, भावनात्मक तथा सामाजिक विकासमा उल्लेखनीय प्रभाव पार्ने देखाएका छन्। विद्यार्थीले पाठ्यपुस्तकबाट ज्ञान पाउन सक्छ, तर जिज्ञासा, अनुसन्धान, सहकार्य, अनुशासन र जीवन सीप भने अनुभवी गुरुबाट सिक्छ। यसरी हेर्दा गुरु पूर्णिमा परम्परा मात्र होइन, वैज्ञानिक रूपमा पनि अर्थपूर्ण सांस्कृतिक अभ्यास हो।
सामाजिक दृष्टिले गुरु पूर्णिमा सम्मान, कृतज्ञता र सहअस्तित्वको संस्कृति विकास गर्ने पर्व हो। कुनै पनि समाज त्यतिबेला समुन्नत बन्छ, जब त्यहाँ ज्ञानको सम्मान हुन्छ। गुरु भनेका विद्यालयका शिक्षक मात्र होइनन्स अभिभावक, समाज सुधारक, अनुसन्धानकर्ता, कलाकार, वैज्ञानिक, साहित्यकार र जीवनलाई सही दिशा दिने प्रत्येक व्यक्तित्व गुरुका रूपमा सम्मानका पात्र हुन्। उनीहरूप्रतिको कृतज्ञताले समाजमा विनम्रता, अनुशासन, विश्वास र उत्तरदायित्वको संस्कार विकास गर्दछ। आज बढ्दो व्यक्तिवाद, असहिष्णुता र नैतिक विचलनका बीच गुरु पूर्णिमाले मानवीय सम्बन्धलाई पुनः जीवन्त बनाउने अवसर प्रदान गर्दछ।
व्यावहारिक रूपमा गुरु पूर्णिमालाई केवल पूजाआजा वा औपचारिक कार्यक्रममा सीमित राख्नु पर्याप्त हुँदैन। यो दिन शिक्षकप्रति सम्मान व्यक्त गर्नुका साथै आफूले प्राप्त ज्ञानलाई समाजको हितमा प्रयोग गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गर्नुपर्छ। विद्यालय, विश्वविद्यालय तथा शैक्षिक संस्थाहरूले शिक्षक सम्मान, अनुसन्धान गोष्ठी, पुस्तक विमोचन, वृक्षारोपण, सामुदायिक सेवा तथा शैक्षिक संवादजस्ता कार्यक्रम आयोजना गरी यस पर्वलाई ज्ञानमूलक अभियानका रूपमा रूपान्तरण गर्न सक्छन्। विद्यार्थीले पनि गुरुबाट सिकेका मूल्यहरूलाई व्यवहारमा उतार्ने संकल्प गर्नु नै यस पर्वको वास्तविक सम्मान हुनेछ।
सूचना–प्रविधि र कृत्रिम बुद्धिमत्ताको युगमा शिक्षा प्रणाली द्रुतगतिमा परिवर्तन भइरहेको छ। आज इन्टरनेटले असंख्य सूचना उपलब्ध गराउँछ, कृत्रिम बुद्धिमत्ताले प्रश्नको उत्तर दिन्छ तर नैतिक निर्णय, मानवीय संवेदना, सहिष्णुता, करुणा र उत्तरदायित्व सिकाउने कार्य प्रविधिले गर्न सक्दैन। शिक्षकको भूमिका यहीँबाट अझ महत्त्वपूर्ण बन्छ। अब शिक्षक केवल ज्ञान दिने व्यक्ति होइनन् उनी सिकाइका सहयात्री, अनुसन्धानका प्रेरक, मूल्य शिक्षाका संवाहक र परिवर्तनका नेतृत्वकर्ता हुन्। त्यस्तै विद्यार्थी पनि केवल परीक्षा उत्तीर्ण गर्ने व्यक्तिमा सीमित नरही जीवनभर सिक्ने, अनुसन्धान गर्ने र समाजप्रति उत्तरदायी नागरिक बन्नुपर्छ।
विश्व अनेक चुनौतीसँग जुधिरहेको छः हिंसा, द्वन्द्व, असहिष्णुता, वातावरणीय संकट, नैतिक विचलन र सामाजिक विभाजन। यस्ता समस्याको समाधान केवल आर्थिक समृद्धि वा प्रविधिबाट सम्भव छैन, त्यसका लागि ज्ञान, विवेक, नैतिक नेतृत्व र मानवीय चेतना आवश्यक छ।
आज विश्व अनेक चुनौतीसँग जुधिरहेको छः हिंसा, द्वन्द्व, असहिष्णुता, वातावरणीय संकट, नैतिक विचलन र सामाजिक विभाजन। यस्ता समस्याको समाधान केवल आर्थिक समृद्धि वा प्रविधिबाट सम्भव छैन, त्यसका लागि ज्ञान, विवेक, नैतिक नेतृत्व र मानवीय चेतना आवश्यक छ। गुरु पूर्णिमाले यही समन्वित दृष्टिकोण प्रदान गर्छ। यसले ज्ञानलाई शक्ति मात्र होइन, जिम्मेवारीका रूपमा ग्रहण गर्न सिकाउँछ।
अन्ततः गुरु पूर्णिमा कुनै धार्मिक अनुष्ठान मात्र होइनस यो ज्ञानप्रतिको आस्था, संस्कारप्रतिको प्रतिबद्धता र मानव सभ्यताप्रतिको उत्तरदायित्वको उत्सव हो। गुरुको सम्मान गर्नु भनेको ज्ञानको सम्मान गर्नु हो, र ज्ञानको सम्मान गर्नु भनेको सभ्यताको भविष्य सुरक्षित गर्नु हो। त्यसैले गुरु पूर्णिमालाई औपचारिक पर्वका रूपमा मात्र होइन, जीवनभर सिक्ने, सिकाउने, अनुसन्धान गर्ने, कृतज्ञ रहने र मानव कल्याणका लागि ज्ञानको सदुपयोग गर्ने राष्ट्रिय तथा वैश्विक अभियानका रूपमा स्थापित गर्न आजको समयले आह्वान गरिरहेको छ।
गुरु पूर्णिमाको वास्तविक सन्देश यही होः ज्ञानले मानिसलाई सक्षम बनाउँछ, संस्कारले महान् बनाउँछ र गुरुले यी दुवैलाई जीवन र जगतसँग जोडिदिन्छन्। सम्पूर्ण गुरूजनमा श्रद्धा भावसहित नमन !
(लेखक चैतन्य एकेडेमीका कार्यकारी निर्देशक हुन्)
गणेश जोशी
